ଚାଷ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଫଳତା ପାଇବା ପାଇଁ କେବଳ ଭଲ ବିହନ, ସାର କିମ୍ବା ଜଳସେଚନ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଏହା ପଛରେ ଏକ ବଡ଼ ବିଜ୍ଞାନ ଲୁଚି ରହିଛି, ଯାହାକୁ ଆମେ ମାଟିର pH ମୂଲ୍ୟ (Soil pH Value) ବୋଲି କହିଥାଉ। ଅନେକ ସମୟରେ ଚାଷୀ ଭାଇମାନେ ସବୁ ପ୍ରକାର ପରିଶ୍ରମ କରିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଆଶାଜନକ ଅମଳ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି ମାଟିର pH ମୂଲ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ସଠିକ୍ ଫସଲ ଚୟନ ନକରିବା।
ଆଜିର ଏହି ବିଶେଷ ବ୍ଲଗ୍ରେ ଆମେ ଆଲୋଚନା କରିବା ଯେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ pH ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ, ଏହାକୁ କେମିତି ମାପ କରାଯାଏ, ଏବଂ କେଉଁ pH ମୂଲ୍ୟରେ କେଉଁ ପରିବା ଚାଷ କରିବା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଏବଂ କାହିଁକି?
ମାଟିର pH ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ? (What is Soil pH?)
pH ର ପୂରା ନାମ ହେଉଛି Potential of Hydrogen। ଏହା ମାଟିର ଅମ୍ଳତା (Acidity) କିମ୍ବା କ୍ଷାରୀୟତା (Alkalinity) କୁ ସୂଚିତ କରିଥାଏ। pH ସ୍କେଲ୍ ୦ ରୁ ୧୪ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥାଏ:
- pH ୭.୦: ଏହାକୁ ନିଉଟ୍ରାଲ୍ ବା ପ୍ରଶମିତ (Neutral) ମାଟି କୁହାଯାଏ। ଏହା ନା ଅମ୍ଳୀୟ ନା କ୍ଷାରୀୟ।
- pH ୭.୦ ରୁ କମ୍: ଏହାକୁ ଅମ୍ଳୀୟ (Acidic) ମାଟି କୁହାଯାଏ। ମୂଲ୍ୟ ଯେତେ କମ୍ ହେବ, ଅମ୍ଳତା ସେତେ ଅଧିକ ହେବ।
- pH ୭.୦ ରୁ ଅଧିକ: ଏହାକୁ କ୍ଷାରୀୟ (Alkaline) ମାଟି କୁହାଯାଏ। ମୂଲ୍ୟ ଯେତେ ବଢ଼ିବ, କ୍ଷାରୀୟତା ସେତେ ଅଧିକ ହେବ।
ମାଟିର pH ଏଥିପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ଯେ ଗଛ ମାଟିରୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ (ଯେପରିକି ନାଇଟ୍ରୋଜେନ, ଫସଫରସ, ପୋଟାସିୟମ) ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବ କି ନାହିଁ।
ମାଟିର pH ମୂଲ୍ୟ କିପରି ମାପିବେ? (How to Measure Soil pH?)
ଆପଣଙ୍କ ଜମିର ମାଟିର pH କେତେ, ତାହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଆପଣ ଘରୋଇ ଉପାୟ କିମ୍ବା ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି ଆପଣେଇ ପାରିବେ। ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ୩ଟି ସହଜ ଉପାୟ ଦିଆଗଲା:
୧. ଡିଜିଟାଲ୍ pH ମିଟର ବ୍ୟବହାର (Using Digital pH Meter)
ଏହା ସବୁଠାରୁ ସହଜ ଏବଂ ସଠିକ୍ ତରିକା। ବଜାରରେ କିମ୍ବା ଅନଲାଇନ୍ରେ ସ୍ୱଳ୍ପ ମୂଲ୍ୟରେ ସଏଲ୍ pH ମିଟର (Soil pH Meter) ମିଳିଥାଏ।
- ପଦକ୍ଷେପ: ଜମିର କିଛି ଅଂଶରୁ ମାଟି ସଂଗ୍ରହ କରି ସେଥିରେ ଅଳ୍ପ ପାଣି ମିଶାଇ ଏକ ପେଷ୍ଟ ତିଆରି କରନ୍ତୁ। ଏହାପରେ pH ମିଟରର ରଡ୍କୁ ସେହି ମାଟିରେ ପୁରାନ୍ତୁ। ସ୍କ୍ରିନ୍ରେ ଆପଣ ସଠିକ୍ pH ମୂଲ୍ୟ ଦେଖିପାରିବେ।
୨. ଲିଟମସ ପେପର ଟେଷ୍ଟ (Litmus Paper Test)
- ପଦକ୍ଷେପ: ଗୋଟିଏ ଗ୍ଲାସରେ ମାଟି ଏବଂ ପାସିଭ୍ ୱାଟର (Distilled Water) ମିଶାନ୍ତୁ। ମାଟି ତଳେ ବସିଯିବା ପରେ ଉପର ପାଣିରେ ଏକ ଲିଟମସ ପେପର ବୁଡ଼ାନ୍ତୁ। ଯଦି ନାଲି ପେପର ନୀଳ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ମାଟି କ୍ଷାରୀୟ ଏବଂ ଯଦି ନୀଳ ପେପର ନାଲି ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ମାଟି ଅମ୍ଳୀୟ ଅଟେ।
୩. ଘରୋଇ ଉପାୟ (ଭିନେଗାର ଏବଂ ବେକିଂ ସୋଡା ଟେଷ୍ଟ)
ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ଯନ୍ତ୍ର ନାହିଁ, ତେବେ ଆପଣ ରୋଷେଇ ଘରର ସାମଗ୍ରୀ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ:
- ଅମ୍ଳତା ପରୀକ୍ଷା: ମାଟିରେ ଅଳ୍ପ ପାଣି ଏବଂ ବେକିଂ ସୋଡା ମିଶାନ୍ତୁ। ଯଦି ଏଥିରୁ ଫେଣ ବା ଗ୍ୟାସ ବୁଦ୍ବୁଦ୍ ବାହାରେ, ତେବେ ମାଟି ଅମ୍ଳୀୟ।
- କ୍ଷାରୀୟତା ପରୀକ୍ଷା: ଶୁଖିଲା ମାଟିରେ ସିଧାସଳଖ ଭିନେଗାର (Vinegar) ଢାଳନ୍ତୁ। ଯଦି ଏହା ଫେଣେଇ ଯାଏ, ତେବେ ମାଟି କ୍ଷାରୀୟ।
ବିଭିନ୍ନ pH ମୂଲ୍ୟ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପରିବା ଚାଷ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିବା ଗଛର ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ pH ରେ ଭଲ ହୋଇଥାଏ। ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା କେଉଁ pH ପାଇଁ କେଉଁ ପରିବା ଉପଯୁକ୍ତ:
୧. ସାମାନ୍ୟ ଅମ୍ଳୀୟ ମାଟି (pH ୫.୫ ରୁ ୬.୫) – ସବୁଠାରୁ ଲୋକପ୍ରିୟ
ଏହି pH ପରିସରକୁ ପରିବା ଚାଷ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣିମ ସମୟ କୁହାଯାଏ। ଅଧିକାଂଶ ପରିବା ଏହି ମାଟିରେ ବହୁତ ଭଲ ବଢ଼ନ୍ତି।
- ଉପଯୁକ୍ତ ପରିବା: ଆଳୁ, ଟମାଟୋ, ବାଇଗଣ, ଲଙ୍କା, ଗାଜର, ଏବଂ କାକୁଡ଼ି।
- କାହିଁକି ଉପଯୁକ୍ତ? ଏହି pH ମୂଲ୍ୟରେ ମାଟିରେ ଥିବା ଫସଫରସ, ଆଇରନ (ଲୁହା), ଏବଂ ମାଙ୍ଗାନିଜ୍ ଭଳି ଜରୁରୀ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଗଛ ସହଜରେ ଶୋଷିପାରେ। ବିଶେଷ କରି ଆଳୁ ପାଇଁ pH ୫.୫ ରୁ ୬.୦ ସବୁଠାରୁ ଭଲ, କାରଣ ଏହାଦ୍ୱାରା ଆଳୁରେ ‘ସ୍କାବ୍’ (Scab) ରୋଗ ହେବାର ଆଶଙ୍କା କମିଯାଏ।
୨. ନିଉଟ୍ରାଲ୍ ବା ପ୍ରଶମିତ ମାଟି (pH ୬.୦ ରୁ ୭.୦)
ଏହି ମାଟିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ମୁଖ୍ୟ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ (ନାଇଟ୍ରୋଜେନ, ପୋଟାସିୟମ, କ୍ୟାଲସିୟମ, ଏବଂ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ) ସର୍ବାଧିକ ମାତ୍ରାରେ ଉପଲବ୍ଧ ଥାଏ।
- ଉପଯୁକ୍ତ ପରିବା: ମଟର, ବିନ୍ସ (ଶିମ୍ବ ଜାତୀୟ ଫସଲ), ପାଳଙ୍ଗ ଶାଗ, ବନ୍ଧାକୋବି, ଫୁଲକୋବି, ଏବଂ ରସୁଣ।
- କାହିଁକି ଉପଯୁକ୍ତ? ଶିମ୍ବ ଏବଂ ମଟର ଜାତୀୟ ଫସଲଗୁଡ଼ିକର ଚେରରେ ଥିବା ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା pH ୬.୦ ରୁ ୭.୦ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ସକ୍ରିୟ ହୋଇଥାଏ। ପାଳଙ୍ଗ ଏବଂ କୋବି ଜାତୀୟ ଫସଲକୁ ପ୍ରଚୁର କ୍ୟାଲସିୟମ ଦରକାର ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଏହି pH ରେ ସହଜରେ ମିଳେ।
୩. ପ୍ରବଳ ଅମ୍ଳୀୟ ମାଟି (pH ୫.୦ ରୁ ୫.୫)
ଖୁବ୍ କମ୍ ପରିବା ଏଭଳି ମାଟିକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି, କାରଣ ଏଠାରେ ଆଲୁମିନିୟମର ମାତ୍ରା ବଢ଼ିଯାଏ ଯାହା ଚେରକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।
- ଉପଯୁକ୍ତ ପରିବା: ଶାଗୁଆଲୁ (Sweet Potato/କନ୍ଦମୂଳ), ଏବଂ କେତେକ ପ୍ରକାରର କଦଳୀ (ଯଦିଓ ଏହା ପରିବା ଶ୍ରେଣୀରେ ଆସେ)।
- କାହିଁକି ଉପଯୁକ୍ତ? କନ୍ଦମୂଳ ଭଳି ଫସଲଗୁଡ଼ିକ କମ୍ pH ରେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ବଜାୟ ରଖିପାରନ୍ତି ଏବଂ ମାଟିରୁ ଅଳ୍ପ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ମିଳିଲେ ବି ଭଲ ଅମଳ ଦିଅନ୍ତି।
୪. ସାମାନ୍ୟ କ୍ଷାରୀୟ ମାଟି (pH ୭.୦ ରୁ ୮.୦)
ଓଡ଼ିଶାର କେତେକ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମାଞ୍ଚଳରେ ଏଭଳି ମାଟି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
- ଉପଯୁକ୍ତ ପରିବା: ବିଟ୍ (Beetroot), ପିଆଜ, ଏବଂ ଛାଞ୍ଚି ପିଆଜ।
- କାହିଁକି ଉପଯୁକ୍ତ? ବିଟ୍ ଏବଂ ପିଆଜ ଜାତୀୟ ଫସଲଗୁଡ଼ିକ ମାଟିର ଉଚ୍ଚ ସୋଡିୟମ୍ ଏବଂ କ୍ୟାଲସିୟମ ସ୍ତରକୁ ସହ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି। ଏହି pH ରେ ସେମାନଙ୍କ କନ୍ଦର ଆକାର ବଡ଼ ହୋଇଥାଏ।
ପରିବା ଚାଷ ପାଇଁ ସାଧାରଣ pH ଗାଇଡ୍ (Table)
ଚାଷୀ ଭାଇମାନଙ୍କ ସୁବିଧା ପାଇଁ ନିମ୍ନରେ ଏକ ସରଳ ସାରଣୀ ଦିଆଗଲା:
| ପରିବାର ନାମ | ଉପଯୁକ୍ତ pH ପରିସର | ମାଟିର ପ୍ରକାର |
| ଟମାଟୋ ଏବଂ ବାଇଗଣ | ୬.୦ – ୬.୮ | ସାମାନ୍ୟ ଅମ୍ଳୀୟରୁ ନିଉଟ୍ରାଲ୍ |
| ଆଳୁ | ୪.୮ – ୬.୫ | ଅମ୍ଳୀୟ |
| ପିଆଜ ଏବଂ ରସୁଣ | ୬.୦ – ୭.୫ | ନିଉଟ୍ରାଲ୍ରୁ ସାମାନ୍ୟ କ୍ଷାରୀୟ |
| କୋବି ଏବଂ ବ୍ରୋକୋଲି | ୬.୦ – ୭.୦ | ନିଉଟ୍ରାଲ୍ |
| ଗାଜର ଏବଂ ମୂଳା | ୫.୫ – ୬.୮ | ସାମାନ୍ୟ ଅମ୍ଳୀୟ |
| ମଟର ଏବଂ ବିନ୍ସ | ୬.୦ – ୭.୫ | ନିଉଟ୍ରାଲ୍ |
ମାଟିର pH ମୂଲ୍ୟ କିପରି ସନ୍ତୁଳିତ କରିବେ?
ଯଦି ଆପଣ ମାଟି ପରୀକ୍ଷା କଲେ ଏବଂ pH ମୂଲ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଫସଲ ଅନୁଯାୟୀ ଠିକ୍ ନାହିଁ, ତେବେ ଆପଣ ଏହାକୁ ସଧାରଣ ଉପାୟରେ ସଂଶୋଧନ କରିପାରିବେ:
ଯଦି ମାଟି ଅତ୍ୟଧିକ ଅମ୍ଳୀୟ (pH ୫.୫ ରୁ କମ୍) ହୋଇଥାଏ:
- ସମାଧାନ: ମାଟିରେ ଚୂନ (Agricultural Lime) କିମ୍ବା ଡୋଲୋମାଇଟ୍ ମିଶାନ୍ତୁ। ଚୂନ ମାଟିର ଅମ୍ଳତାକୁ କମାଇ pH ସ୍ତରକୁ ଉପରକୁ ଆଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଯଦି ମାଟି ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଷାରୀୟ (pH ୭.୫ ରୁ ଅଧିକ) ହୋଇଥାଏ:
- ସମାଧାନ: ମାଟିରେ ଜିପସମ୍ (Gypsum) କିମ୍ବା ଗନ୍ଧକ (Sulfur) ପାଉଡର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ଜୈବିକ ଖତ ବା ଗୋବର ସାର ମିଶାଇବା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମାଟିର pH ଧୀରେ ଧୀରେ କମି ପ୍ରଶମିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଥାଏ।
ନିଷ୍କର୍ଷ (Conclusion)
ଉନ୍ନତ କୃଷି ଏବଂ ଅଧିକ ଲାଭ ପାଇଁ ମାଟିର pH ମୂଲ୍ୟ ଜାଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ଆପଣ ଚାଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମାଟି ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ଏବଂ ସେହି ଅନୁଯାୟୀ ଉପଯୁକ୍ତ ପରିବା ଚୟନ କରନ୍ତୁ। ଏହାଦ୍ୱାରା ସାରର ଅପଚୟ କମିବ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ପରିବା ଗଛଗୁଡ଼ିକ ସୁସ୍ଥ ରହି ପ୍ରଚୁର ଅମଳ ଦେବେ।
ଆଜି ହିଁ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟସ୍ଥ କୃଷି ବିଜ୍ଞାନ କେନ୍ଦ୍ର (KVK) କୁ ଯାଇ ମାଟି ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଘରେ ନିଜେ pH ମାପ କରନ୍ତୁ!
FAQs – ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
୧. ମାଟିର pH କେତେ ଦିନରେ ଥରେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍?
ଉ: ବର୍ଷକୁ ଅତିକମରେ ଦୁଇଥର (ଖରିଫ୍ ଏବଂ ରବି ଋତୁର ଚାଷ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ) ମାଟି ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଭଲ।
୨. ରାସାୟନିକ ସାର ବ୍ୟବହାର କଲେ pH ଉପରେ କ’ଣ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼େ?
ଉ: ଅତ୍ୟଧିକ କେମିକାଲ୍ ସାର (ବିଶେଷ କରି ୟୁରିଆ) ବ୍ୟବହାର କଲେ ମାଟି ଦିନକୁ ଦିନ ଅଧିକ ଅମ୍ଳୀୟ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଚାଷ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ।
୩. ଓଡ଼ିଶାରେ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ମାଟି ଅଧିକ ଦେଖାଯାଏ?
ଉ: ଓଡ଼ିଶାର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଲାଲ୍ ମାଟି ଏବଂ ଲେଟେରାଇଟ୍ ମାଟି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରକୃତିରେ ସାମାନ୍ୟ ଅମ୍ଳୀୟ (pH ୫.୫ – ୬.୫) ହୋଇଥାଏ। ଏହା ପରିବା ଚାଷ ପାଇଁ ବହୁତ ଭଲ।